Bàn về sự thật
Sự thật – theo nghĩa thường hiểu – là điều gì đó xảy ra trong thực tế.
Ví dụ.
Năm 1945, phe Đồng minh đã đánh bại Phát xít Đức.
Hay vấn đề có tính chất phức tạp hơn,
Mỗi ngày ăn trên hai quả trứng sẽ có hại cho sức khỏe.
Hoặc câu chuyện còn rắc rối hơn nữa,
Nước biển dâng cao vì con người sử dụng quá nhiều nhiên liệu hóa thạch.
Do. Sự thật luôn có một ý nghĩa nhất định cho xã hội, nên nhân loại dành nhiều công sức nghiên cứu nhằm xác thực vấn đề.
Vậy. Dựa vào đâu để tìm tính xác đáng, phân biệt giữa thật và giả? Từ đó đưa ra kết luận về sự thật?
… Thường có ba hướng đi dẫn tới sự thật.
Thứ nhất. Quan điểm của số đông, của cộng đồng – thông qua ý kiến của những người trực tiếp trải qua, chuyên gia hay cá nhân có uy tín trong xã hội. Tạm gọi là cộng đồng.
Thứ hai. Do các tổ chức, hay cơ quan quản lý, có thẩm quyền, chức năng ra quyết định. Có tố chất từ quyền lực.
Thứ ba. Của từng người, thông qua tìm hiểu, nhận định suy luận để ra kết luận riêng. Mang tính Cá nhân.
Và. Không phải lúc nào ba hình thái đó cũng trùng nhau.
Ví dụ.
- Buổi họp lớp sau nhiều năm gặp lại. Có đôi nam – nữ tranh luận xem thời đó ai thích ai nhiều hơn. Quay ra hỏi lớp trưởng. Anh trả lời: Ai thích ai nhiều hơn là chuyện của hai bạn, bọn tôi không biết và cũng quan tâm.
- Ví dụ về lịch sử các dân tộc trong quá khứ thì tồn tại vô số những bất đồng. Và đang dẫn tới tranh chấp khốc liệt liên miên.
- Trong khoa học cũng vậy. Nhiều trường phái đối nghịch tranh luận với nhau quyết liệt.
Sự thật luôn đem đến lợi ích. Nhưng không dành cho tất cả mọi người. Hoặc có, thì cũng hưởng theo tỉ lệ khác nhau. Do vậy, mỗi nhóm lợi ích sẽ hiểu và truyền thông theo cách của mình.
Chưa kể tới việc con đường dẫn đến sự thật cần nhiều chi phí. Đôi khi, người ta thay thế nó bằng sự bịa đặt, cho bớt tốn kém.
Thậm chí. Sự thật chưa chắc quan trọng bằng cách thức giải thích nó. Và, nếu được trả công đủ lớn, nhiều khi sẽ thay thế luôn cả sự thật.
Trí tuệ nhân tạo – AI
Hiện trạng của AI
- Tập hợp tất cả thông tin của nhân loại từ trước tới nay.
- Thuật toán thông minh ghép nối, suy luận trên nền cơ sở dữ liệu đó và đưa ra kết luận, đề xuất hợp lý.
- Trí tuệ nhân tạo đang tự tạo ra hàng loạt kiến thức mới mà nhân loại chưa từng biết đến.
Cứ hỏi bất cứ điều gì – AI luôn sẵn câu trả lời trong chớp mắt.
Nhưng.
Liệu những giải đáp đó tương ứng ra sao so với thực tế?
Phụ thuộc vào
- Độ chính xác của lượng kiến thức được cung cấp lên mạng.
- Thuật toán mà những người lập trình viên tạo nên trên cơ sở dữ liệu đó.
Hai khoảng trống trên: độ chính xác của dữ liệu đầu vào và tính thiên kiến của người lập trình sẽ ảnh hưởng tới chất lượng đầu ra. Nhất là những vấn đề liên quan tới khoa học xã hội.
Ở đây không phủ định những kết luận từ Trí tuệ nhân tạo AI. Mà nhấn mạnh thông điệp: nó không nghiễm nhiên là đúng.
Thời trước, mọi thông tin thường được coi là đúng; nó chỉ sai khi có ai chỉ ra điều đó.
Ngày nay, thời đại Internet và AI, mọi thông tin xuất hiện được coi là chưa chính xác; nó chỉ đúng sau khi được kiểm chứng.
…
AI là công cụ hỗ trợ xuất sắc. Nó mang đến nhiều giải pháp trong thời gian cực ngắn cho mỗi cá nhân. Để ta tự kiểm chứng trước khi ra quyết định.
Thật đáng ngại khi coi kiến thức từ AI luôn đúng và ủy quyền cho nó quyết định thay mình. Khi nhân loại đặt niềm tin vào AI cao hơn vào con người, sẽ dẫn tới những hậu quả đáng buồn.
Mỗi cá nhân là một tiểu vũ trụ riêng biệt không giống ai hết. Bản thân ta còn chưa hiểu hết sở thích, mong muốn, năng lực cá nhân thì làm sao lại để cho AI quyết định thay mình nên làm gì?
Một ý tưởng còn gây tranh cãi mạnh hơn: AI nằm trong nhóm 10%, 1%, 0,1% hoặc cao hơn nữa trong nấc thang trí tuệ khi so sánh với con người nói chung. Nhưng liệu có hơn được tập hợp những bộ óc tinh túy nhất của nhân loại?
Vì nguyên tắc nhị phân của nền khoa học lập trình.
Vì giới hạn tư duy logic theo định lý Gödel.
Chuyện cổ tích tưởng tượng thời hiện đại.
Người cha đặt đứa con 5-6 tuổi lên bục cửa sổ cao hơn sàn khoảng 30-40 cm. Và nói con hãy nhảy xuống, cha sẽ đỡ. Người cha giơ tay ra đón, nhưng đúng lúc tiếp đất thì rút lại. Đứa con nhăn nhó vì đau và hỏi vì sao?
- Con hãy luôn tin tưởng vào cha, người thương con hết lòng không hề tính toán trên cuộc đời này.
- Nhưng rồi sẽ tới lúc, sức khỏe cha không còn đủ đỡ con nữa.
- Lớn lên, con cần nhận biết để tìm hiểu vào năng lực của người khác. Liệu họ còn đủ khả năng nâng đỡ mình nữa hay không?
Ngạn ngữ Nga: Доверяй, но проверяй.
Tiếng Anh: Trust, but verify.
Tiếng Việt: Tin, nhưng nên kiểm chứng.
Làm sao để kiểm chứng kiến thức từ AI?
Luôn nâng cao khả năng hiểu biết thông qua quá trình học tập liên tục không ngừng nghỉ. Giúp phân biệt giữa “biết về vấn đề”, “hiểu rõ vấn đề”, và “thấu hiểu ý nghĩa của vấn đề” để biến kiến thức thành sở hữu cá nhân, lúc đó mới giúp cho hành động.
Tiếp cận vấn đề với nhiều góc nhìn khác nhau. Tư duy đa chiều giúp nhìn đầy đủ hơn về bức tranh toàn cảnh.
Giữ tính độc lập trong tư duy, tránh sự phụ thuộc – nhiều khi dưới một cách vô hình tinh vi.
Và cuối cùng. Hiểu rõ lợi ích. Tức phải biết được bản thân mình muốn gì.
Món ăn ngon, bản nhạc hay, bức tranh đẹp,… đó là chuyện hoàn toàn riêng tư.
…
Nhớ lại đám cưới của đứa cháu. Nhìn cặp vợ chồng trẻ, ngẫu hứng đọc bài thơ:
Người xinh lại lấy người xinh
Bao kẻ xấu xí lại rình lấy nhau
Đến giờ gặp lại, chúng nói vẫn hỏi ý bác là khen hay chê…
…
Có nghĩa là mỗi người có nhận định cá nhân riêng biệt, thường không giống với cách nhìn của những người khác. Và chịu tác động thay đổi theo thời gian.
Nhiều khi, sự tỉnh táo của một cá nhân còn hơn niềm tin của cả đám đông cộng lại.
Phụ lục 1: Bài viết theo chủ đề nhận thức qua logic
Bàn về hiểu biết
Bàn về hiểu biết
Tư duy đa chiều
Tư duy đa chiều Charles Munger và Định lý về tính không đầy đủ Gödel
Tư duy độc lập
Bàn về: Tư duy độc lập
Bàn về lợi ích
Phụ lục 2: Nhận thức bằng kinh nghiệm
Vài trăm năm qua, khoa học tự nhiên phát triển vượt bậc làm thay đổi cả nhân loại. Trí tuệ nhân tạo AI đang là minh chứng rõ nét.
Khoa học xã hội trải qua hàng nhiều ngàn năm “dường như đang đi chậm lại”? Những bức tranh, tác phẩm điêu khắc nổi tiếng, hay nhiều nhà soạn nhạc cổ điển vẫn chiếm vị trí sâu trong tâm trí con người.
Có sự “ghen tị” nhất định. Vì sao những phương pháp của Khoa học cơ bản tự nhiên không áp dụng sâu rộng được cho Khoa học xã hội?
…
📘 Tác phẩm: Truth and Method (Chân lý và Phương pháp) của Triết gia người Đức Hans-Georg Gadamer (1900–2002) phần nào gợi mở ra lý do.
Ngắn gọn các ý cốt lõi:
🧠 Luận điểm trung tâm: Hiểu không bao giờ “trung tính”; ta luôn hiểu thông qua truyền thống, lịch sử, và định kiến cá nhân của mình.
🔄 Khái niệm nổi tiếng: “Hòa nhập chân trời” – hiểu là sự kết hợp giữa người đọc ↔ với lời văn của người viết.
🗣️ Nhấn mạnh đối thoại: hiểu là một quá trình sống, không phải kỹ thuật thuần túy.
Đang đọc. Mới biết. Chưa hiểu và càng chưa thấu hiểu.
HaiMIC 
Bình luận về bài viết này