HaiMIC

Biết về thứ gì đó không có nghĩa là hiểu chúng.

Cuốn sách nói về vị thế ngày càng đi xuống của giới chuyên gia trong xã hội.

1. Vấn đề

Sự phổ cập của Internet đã giúp con người tiếp xúc được với nhiều thông tin hơn bao giờ hết.

Giờ đây, chỉ cần dạo trên mạng, người ta có cảm giác biết hết mọi thứ. Dễ làm cho, một người bình thường tin rằng, mình có trình độ tri thức và hiểu biết như bác sĩ hay các nhà ngoại giao.

Những thành tựu xã hội này cũng đã góp phần gia tăng chủ nghĩa quân bình trí tuệ, làm tê liệt các cuộc tranh luận có chiều sâu về bất kì vấn đề nào. Dễ dẫn đến sai lầm của số đông.

Lý do: không phải mọi nội dung trên mạng đều có tính chính xác cao, trong nhiều trường hợp lại được người chưa đủ tầm hiểu biết đưa ra bình luận dẫn dắt.

Nhất là trong thời đại Marketing, lấy mục tiêu hài lòng khách hàng làm tiêu chí lớn nhất. Trong lúc đó, công chúng có mong muốn làm sao hiểu nhanh nhất, đơn giản nhất và hợp với ý mình nhất.

Điều này mâu thuẫn với những vấn đề đòi hỏi sự nghiên cứu chuyên sâu, có tính khoa học khách quan, nhiều khi khác xa với mong muốn kỳ vọng của nhiều người.

2. Diễn giải

Xã hội có sự phân công lao động: giới chuyên nghiệp (professional), giới chuyên gia (expert), và giới trí thức (intellectual).

Có thể minh họa qua ví dụ trong quan hệ giữa: người phi công (chuyên nghiệp), nhà thiết kế máy bay (chuyên gia) và giới khoa học về không gian (trí thức).

Công việc của 3 nhóm đó không giống nhau, theo tiêu chuẩn đầu vào và chương trình đào tạo riêng biệt. Dẫn tới những hiểu biết chuyên sâu hoàn toàn khác nhau, không dễ dàng giải thích cho nhau hiểu được. Cần sự tin cậy và hợp tác tuyệt đối giữa họ với nhau, để ngành hàng không thế giới phát triển được như ngày nay,

Nhưng, trong vài lĩnh vực khác, sự phức tạp của kiến thức sản sinh những cảm giác bất lực trong dân chúng, gây cảm giác họ bị khống chế bởi giới tinh hoa. Từ đây gây ra nỗi oán giận, thiếu tin tưởng họ.

Internet tập hợp các mẩu thông tin và những ý tưởng non nớt, sau đó lan truyền cả những nội dung sai lầm với lý lẽ nghèo nàn. Đề cao tinh thần dám nghĩ dám làm của những thiên tài tự học. Những hình ảnh này tạo nên một sức mạnh ảo tưởng, trong đó những con người bình thường xuất hiện giỏi giang hơn vị giáo sư bảo thủ hay nhà khoa học dị hợm, thông qua sự khéo léo và gan dạ tuyệt đối.

Và, đôi khi, có những sai lầm của chuyên gia gây nên những hậu quả khủng khiếp… Nhưng tự hỏi, trong những lĩnh vực chuyên sâu, tương quan xác xuất sai lầm của giới chuyên gia và những người tự học sẽ ra sao? Chuyên gia làm giảm bớt, chứ không giải quyết tuyệt đối mọi nguy cơ. Khác với những nhà tài tử tay mơ, chủ yếu dựa trên những suy luận mơ hồ chưa được khoa học kiểm chứng.

Một chiều hướng tệ hại hơn, khi những kiến thức hay suy đoán đơn giản lại được công chúng ghi nhận rộng rãi. Kèm theo sự dễ dãi quá mức của quá trình nghiên cứu, kiểm chứng khoa học, lạm dụng uy tín bằng cấp, đang đưa tới tình trạng “hỏa mù” về trí thức. Tạm gọi là dạng “khoa học giả hiệu”, làm sói mòn niềm tin vào những chuyên gia thực sự.

3. Ví dụ minh họa

Giáo dục

Môi trường giáo dục, nhất là bậc đại học hiện nay, đang lấy học sinh làm trung tâm, nhằm làm thỏa mãn nhu cầu của họ.

Truyền thông – quảng cáo đóng vai trò quan trọng. Thay vì tiêu chí chất lượng kiến thức đầu ra – lại nhấn mạnh đến sự thoải mái trong quá trình học, làm dễ dàng thu hút đầu vào, khi mà yếu tố tài chính được đặt lên hàng đầu.

Đối lập với mục tiêu giáo dục: đào tạo kiến thức nền tảng, cho phương pháp suy luận, những điều rất có giá trị cho cuộc sống của mỗi cá nhân. Quá trình này đòi hỏi phải có những áp đặt nhất định. Và, hệ thống giáo dục công lập, hay những trường chuyên lớp chọn có lẽ vẫn có những vị trí nhất định trong tương lai.

Sự phổ cập đại trà cấp bậc đại học cũng làm giảm bớt giá trị của kiến thức tinh hoa.

Thực phẩm

Đã có thời kỳ dân chúng say sưa đề cao thực phẩm nguyên thủy, ví dụ như sữa uống trực tiếp từ động vật. Chỉ sau khi phát hiện tỉ lệ bị ngộ độc cao hơn hẳn loại thanh trùng hay tiệt trùng thì phong trào mới giảm xuống.

Hoặc câu chuyện về trứng gà, hay mỡ động vật. Trước kia, được tuyên truyền là nên hạn chế. Giờ đây, lại có nhiều ý là nên sử dụng thoải mái hơn.

Thực phẩm biến đổi gen GMO có hại đến mức nào? Câu chuyện vẫn còn nhiều tranh cãi, ngay cả ở những nước tiên tiến nhất. Có cảm giác là tiếng nói của nhà khoa học đang nhỏ bé hơn sự cần thiết của nó, dành diễn đàn cho giới doanh nghiệp hay các nhà hoạt động xã hội.

Trí tuệ nhân tạo AI

Phần lớn thông tin về AI do nhà báo, nhà văn, các hoạt động xã hội viết. Từ đây tạo nên ảnh hưởng lên nhận thức xã hội.

Đang thiếu góc trình bày rộng rãi của giới chuyên gia, những ý kiến của người có khả năng hiểu biết chuyên sâu trong lĩnh vực này.

Trí tuệ nhân tạo AI sẽ là con ngáo ộp hủy hoại xã hội hay là công cụ đưa nhân loại sang tầm cao mới?

Đọc thêm “Trí tuệ nhân tạo và tương lai nhân loại”

4. Một vài đúc kết

Trước kia, thông tin còn ít, mọi nội dung phát sinh dễ mặc nhiên đều được coi là sự thật. Chỉ bị sai khi được chỉ ra rõ ràng điều đó.

Giờ đây, lượng thông tin trở trên quá nhiều. Làm nghi ngờ mọi nội dung phát sinh. Và, chỉ được ghi nhận sau khi kiểm chứng là đúng.

Hoàn toàn ngược lại so với trước. Nhất là khi AI trí tuệ nhân tạo đang dần chiếm lĩnh vị thế trong truyền thông.

Cần Tư duy độc lập khi nhận thông tin, có trình bày trong bài viết trước: Bàn về tư duy độc lập.

…

Kèm theo đó là Cách nhìn khoa học vào mọi vấn đề phát sinh. Sẽ được trình bày trong bài viết tiếp theo.