Mục đích của giáo dục: Đào tạo kỹ năng? Phát huy khả năng? Khai phóng tiềm năng?
Câu hỏi trên thể hiện bản chất các chức năng của vấn đề giáo dục.
Phần 1: Đào tạo kỹ năng
Khác với thế giới động vật, để tồn tại được trong xã hội loài người thì bản năng sinh tồn không đủ. Cần thêm những kỹ năng khác nữa. Tối thiểu đủ để kiếm sống. Có đồ ăn, chỗ ở.
Biết đọc: hiểu các giấy tờ liên quan…
Biết viết: trình bày đơn từ, mong muốn…
Tính toán: để đếm và giữ tiền…
Cao hơn, đào tạo kỹ năng để thực hiện một nhiệm vụ cụ thể, từ đó được trả công và sinh sống.
Công cuộc giáo dục nhằm trang bị nhiều kỹ năng cho cá nhân, theo chiều rộng và chiều sâu, phụ thuộc sự phát triển của xã hội đang sống. Môi trường sống khác nhau sẽ đòi hỏi những kỹ năng riêng biệt. Chúng khác biệt về thể loại và mức độ cao thấp.
Hồng Kong, Singapore – đất chật, người đông, đa số bắt buộc phải học cách sống trong chung cư, đi lại bằng phương tiện công cộng. Nga, Mỹ, Canada – đất đai rộng rãi, có thêm nhiều lựa chọn khác: nhà riêng, xe hơi. Việt Nam – đang đi con đường riêng với văn hóa xe máy, nhà ống mặt đường …
Càng tiến hóa, xã hội càng đòi hỏi nâng cao kỹ năng. Sử dụng Smart Phone, Banking online, QR-code…là điều đơn giản với thế hệ mới, nhưng đang là việc khó khăn với người lớn.
Cao hơn nữa, việc biết cách gìn giữ sức khỏe, để sống lâu không phụ thuộc. Nhất là càng về già, khi con cái không có nhiều, phải tự lo chuyện cá nhân. Trông chờ phúc lợi xã hội chỉ ở mức độ nhất định.
Phần 2: Phát huy khả năng
Kỹ năng là những thứ ai cũng cần biết, một vài thể loại nào đó, chứ không phải tất cả. Và có thể học tập, rèn luyện được.
Khả năng thường được coi là tài năng hoặc kỹ năng đặc biệt để làm một điều gì đó ở tầm cao hơn.
Kỹ năng đem lại lợi ích trực tiếp cho cá nhân. Tài năng có những giá trị tiềm ẩn, gián tiếp cho xã hội, không dễ dàng nhận thấy.
Ví dụ.
Người chơi thể thao với kỹ năng trung bình thường chỉ đáp ứng mục tiêu cá nhân. Vận động viên xuất sắc là tấm gương cho nhiều người khác trong việc rèn luyện giữ gìn sức khoẻ. Về lâu dài, xã hội bớt tốn kém nguồn lực y tế chi cho bệnh tật.
Từng cá nhân giải trí qua âm nhạc. Nhưng nhà soạn nhạc xuất chúng, hoặc ca sỹ được ngưỡng mộ có tác động tới hàng triệu người, làm tâm trạng sảng khoái, kích thích sự sáng tạo, giúp họ nâng cao kỹ năng.
Hội họa bậc cao giúp nhận thức cái đẹp, con người trở nên tôn trọng những giá trị chung của xã hội.
Trong bất kỳ ngành nghề nào cũng như vậy. Kỹ năng ở tầm cao sẽ tác động mạnh mẽ tới sự phát triển. Xã hội, ngoài các trường đại học, dạy nghề, cần có thêm các trường chuyên, trung tâm thể thao đỉnh cao, nhà hát lớn, khu triển lãm nghệ thuật…
Phần 3: Khai phá tiềm năng
Thám hiểm vũ trụ. Nghiên cứu về tế bào gốc. Trí tuệ nhân tạo AI.
Những dự án trên chứa đựng những tiềm năng lâu dài. Có lợi ích bất ngờ cho tương lai mà hiện tại không đủ kiến thức để đánh giá trị thực tế của nó. Điều quan trọng ở đây là định hướng lớn, dám đi vào những lĩnh vực hiện nay còn mơ hồ, chưa rõ ràng.
Xã hội phải biết cách phân bổ nguồn lực giáo dục theo đủ 3 hướng: đào tạo kỹ năng, phát huy khả năng và khai phóng tiềm năng.
Với xã hội chỉ tập trung vào những kỹ năng trước mắt, những điều khác dễ bị coi là vô bổ, phí phạm, dễ dẫn đến khó khăn trong phát triển dài hạn.
Từng cá nhân chứa đựng nhiều tiềm năng riêng biệt, nếu giáo dục biết cách hỗ trợ, sẽ khai phá những giá trị lớn lao cho xã hội.
Ví như chủ đề trường chuyên lớp chọn.
Mỗi cá nhân có trải nghiệm khác nhau với khái niệm trường chuyên. Với ai đó là không cần thiết, người khác thấy có giá trị. Với cả xã hội sẽ tính theo tương quan chi phí bỏ ra và lợi ích đem lại. Nếu chỉ cần vài người theo học trường chuyên mà khai phá được tiềm năng, hay phát huy cao tài năng đang có thì cũng đủ bù lại tổng chi phí bỏ ra.
Phần 4: Giới thiệu sách “Biện hộ cho nền giáo dục khai phóng”
Ngày 18/02/2023, trang điện tử của báo Nhân dân có giới thiệu về cuốn sách: “Biện hộ cho nền giáo dục khai phóng”.
Hiện nay chúng ta chết chìm trong thông tin mà vẫn đói khát hiểu biết. Thế giới sẽ điều khiển bởi những ai thấu hiểu bản chất cốt lõi của vấn đề. Biết tổng hợp, có khả năng đúc kết và biết lựa chọn ở những thời khắc quan trọng.
Giáo dục khai phóng bao gồm những môn học liên quan đến nghệ thuật, âm nhạc, lịch sử, triết học, văn học, ngôn ngữ,.. tức mang tính nhân văn. Nó nhằm đào tạo con người toàn diện, phát triển nhiều khả năng, tạo nền kiến thức rộng, tạo ý thức nhân văn, làm người văn hoá hơn là một chuyên gia trong một lĩnh vực chuyên môn. Xem con người là một chủ thể riêng biệt, không phải là những chiếc răng bánh xe trong cỗ máy xã hội, giống như con ong thợ trong tổ ong.
Phần 5: Vài lời về ChatGPT
Trí tuệ nhân tạo đi vào đời sống, nhiều ngành nghề, công việc sẽ được AI thay thế. Sự hiện diện của ChatGPT chỉ trong vài tháng qua đã tác động trực tiếp tới mọi tầng lớp xã hội. Gây chút xáo trộn, hoang mang ngay cả trong giới lao động cao cấp.
Giáo dục khai phóng, với mục tiêu hình thành con người song song với việc đào tạo kỹ năng. Trước hết, cho năng lực tư duy sáng tạo và văn hóa, có khả năng học hỏi suốt đời, giúp con người đối diện với thế giới biến động này.
Khi đó, ChatGPT sẽ như bảng cửu chương, bàn tính gỗ, Calculator Casio , PC, Smart Phone … Chỉ là công cụ hỗ trợ cho nhân loại.
…
Giới thiệu sách (bản thảo)
HaiMIC 
Bình luận về bài viết này