Nội dung dễ gây tranh luận.
Phần 1: Thông minh và những tác hại của nó
Thông minh là khái niệm phổ quát. Tố chất này được ghi nhận rộng rãi trong cộng đồng.
Người thông minh nhận biết vấn đề nhanh. Đề xuất giải pháp đặc sắc. Và biết cách thực hiện công việc tốt.
Nói tóm lại, có năng lực cao. Họ là những người hiếm, nơi nào cũng cần đến.
Nhưng.
Họ cũng phải có khiếm khuyết nào đó chứ? Để còn dành chỗ đứng cho người khác nữa trong xã hội!
Trong cuốn sách “Tại sao người thông minh lại có thể làm điều ngu ngốc”, tác giả, Robert J. Sternberg, đã trình bày lý do của việc đôi khi họ có thể làm điều ngớ ngẩn. Nói dạng dân gian: một ngày ai cũng có 15’ dở hơi. Và quan trọng, bản thân không thể tự nhận biết được đó là thời điểm nào.
Bài viết này đưa ra 3 yếu tố làm cho trí thông minh không trọn vẹn có thể gây tác hại.
1. Đánh giá sai khả năng bản thân.
2. Đánh giá sai khả năng người khác.
3. Đánh giá sai tình huống thực tế.
Có thể minh họa qua việc cần phải di chuyển một vật nặng.
Đánh giá sai năng lực bản thân. Tự tin sẽ nhấc được 100 kg, thực tế chỉ 90 kg, cũng đã là quá giỏi. Nhưng lại làm hỏng việc, vì chỉ cần 2 người bình thường là giải quyết dễ dàng vấn đề (100 = 50 x 2).
Đánh giá sai năng lực người khác. Nghĩ rằng ai cũng như mình, khiêng được 100 kg nhẹ nhàng. Hoặc coi thấp người khác, cho rằng chỉ nhấc được 20 kg thôi.
Đánh giá sai tình huống thực tế. Cho rằng vật nặng 100 kg, thực tế 200 kg hoặc chỉ 50 kg.
Ba lỗi này người thường ai cũng mắc phải. Nhưng với người thông minh, khi được tin tưởng, lại khó kiểm chứng năng lực của họ, nên hậu quả có thể cao hơn nhiều lần.
Ví dụ trên đây về nhấc vật nặng để làm vấn đề đơn giản đi. Trên thực tế, có thể hiểu như dạng năng lực, kỹ năng, khả năng trong nhiều lĩnh vực khác.
Làm sao để tránh được?
Phần 2: Thông minh và Sáng suốt
Người thông minh tập trung vào giải pháp của cá nhân. Người sáng suốt đi tìm nhiều lựa chọn khác từ bên ngoài. Lời giải bên ngoài nhiều hơn so với việc chỉ tìm ở bên trong.
Người thông minh thể hiện tài năng của mình. Người sáng suốt ghi nhận tài năng người khác. Mỗi năm có thêm 1,5 triệu người Việt trẻ bước sang tuổi 18, xác xuất người giỏi hơn mình tăng lên nhiều lần.
Người thông minh làm tốt nhiều việc. Người sáng suốt chọn đúng việc. Đặt vấn đề đúng là đã giải bài toán một nửa.
Người thông minh biết làm được gì. Người sáng suốt biết mình không làm được những gì. Có thêm cuốn sổ tay: “Những việc không nên làm”.
Người thông minh nắm bắt cơ hội nhanh. Người sáng suốt biết khi nào cần buông bỏ. Nhiều khi, nếu thực sự không đủ củi để nấu sôi một ấm nước đầy, thì hãy bỏ bớt nước đi, thay vì cố gắng chạy đi kiếm củi nữa.
Người thông minh sẽ dễ dàng thoát khỏi mọi hoàn cảnh khó khăn. Người sáng suốt tìm cách tránh khỏi nó. Không phải ai cũng biết luật chơi ở ranh giới giữa vùng sáng và vùng tối.
Thông minh do trời sinh ra. Sáng suốt do rèn luyện.
Bằng cách nào?
Phần 3: Nguyên tắc Stockdale
Dám đối mặt với sự thật phũ phàng.
Phải luôn giữ niềm tin chiến thắng cho dù khó khăn đến mấy, nhưng đồng thời phải dám đối mặt với sự thật hiện tại phũ phàng, dù nó có tồi tệ đến mức nào.
Ngoài việc có tầm nhìn xa và rộng, cần phải tạo ra môi trường nơi sự thật được lắng nghe và thực tế được nhìn nhận khách quan.
Người sáng suốt phải thông minh. Người thông minh không phải lúc nào cũng sáng suốt.
Ở đâu có chuyện đó?
Phần 4: Thông minh ngược, hay là qui tắc nhân vật số 10 của người Do Thái
Nghe nói về Israel. Đất nước có 9 triệu dân. Diện tích 21.638 km2. So với thế giới Arab thì bằng 1/50 về dân số và 1/600 về qui mô đất đai.
Nhằm tồn tại và phòng tránh rủi ro trước khi đưa ra những quyết định có tính chiến lược, nhiều tổ chức nước này áp dụng “Quy tắc người thứ 10”.
Quy tắc này nói rằng: Nếu trong một cuộc họp về một vấn đề nào đó, mà 9 người có chung cách nhìn và cùng đồng ý 1 phương án giải quyết thì người thứ 10 bắt buộc phải giữ vai trò phản bác lại. Việc của người này là thách thức các giả định và sẵn sàng đưa ra những tình huống xấu nhất có thể xảy ra để 9 người kia phải xem xét.
Dạng “thông minh ngược”. Hay nói theo ngạn ngữ của Anh: “Đã là búa, thì phải đập thật mạnh. Đã là đe, thì phải thật vững chãi”.
Ở đây có chút khác biệt với văn hóa châu Á: Sợ nói điềm gở. Thích nghe những điều tốt về mình.
Từ định luật Godel về tính không đầy đủ rút ra kết luận: không thể lúc nào cũng nhận biết bản thân một cách khách quan. Nói nôm na là, dù giỏi đến mấy, cũng không thể túm tóc trên đầu mình để tự nhấc lên cao được.
Do vậy rất cần nhu cầu tập thể đích thực. Teamwork. Brainstorming.
Đọc thêm
Tại sao người thông minh lại có thể làm điều ngu ngốc?
Tham khảo
…
Giới thiệu sách (bản thảo)
HaiMIC 
Bình luận về bài viết này